Gdy już zabrakło bananów, a one łakomie oczekiwały pokarmu, ktoś z grupy turystów podał małpce słodką babeczkę. Z ostatniego zdjęcia widać wyraźnie, że nie bardzo było jej to w smak. Zdawała się mówić:
– Ech wy turysty, małpy jedne niedouczone, banany nam przywozić, banany, zapamiętali wy ?
Ja zapamiętałem.

tekst,fot:Zbigniew Wasilewski

Ważniejsze plemiona Panamy to: Kuna, Embera, Choco, Bribri oraz Bugle. Plemię Embera zamieszkuje lasy tropikalne Darien, na wschód i północ od Panama City. Embera są bardzo gościnni i otwarci dla turystów, ponieważ zapewnia im to dochód ze sprzedaży rękodzielnictwa, oraz przewodnicy po lasach tropikalnych są przecież opłacani. Rząd Panamy odebrał im prawo do polowania na zwierzynę, więc pozostało im tylko rybołówstwo oraz uprawa. Podejrzewam, że oni zajmują się nadal polowaniem, tylko, że teraz nazywa się to kłusownictwo.

Gdy dopłynęliśmy do tej wioski po półgodzinnej przejażdżce po rzece Chagres w pirodze – lecz już napędzanej motorem spalinowym – wyszły do nas na powitanie kobiety i dzieci, podając nam ręce i zapraszając nas do wielkiej sali, gdzie na powitanie wygłosił nam mowę powitalną jeden z mężczyzn Embera.

Później podano nam posiłek – pieczony kawałek kury i chrupkie plantany na liściu palmy. Było to całkiem smaczne, w każdym bądź razie spożyłem ten posiłek, będąc prawdopodobnie pod wpływem szoku.

Następnie Emberowie zademonstrowali nam ich tańce, po czym zaprosili nas, aby się przespacerować po ich wiosce. Dopiero na koniec naszej wizyty wódz plemienia zaszczycił nas swoją obecnością. Podziękował nam za nasze odwiedziny i zaprosił na ponowne. Nawet zdjęcia pamiątkowe pozwolił sobie popstrykać kompletnie oszołomionym i zwariowanym turystom.

Wydaje mi się, że oni są do tych widoków przyzwyczajeni, ponieważ patrzą z wielkim pobłażaniem na tych rozhisteryzowanych gości z aparatami fotograficznymi.

Całe to przeżycie jest tak niewiarygodne i bajeczne, że aż naprawdę trudno jest w to uwierzyć, pewna para z Toronto w rozmowie ze mną powiedziała, że to jest pic na wodę, że to jest tylko tak zorganizowane pod turystów, więc ja poszedłem do naszego przewodnika pogadać sobie na ten temat. Nasz przewodnik potwierdził mi, że oni tak naprawdę mieszkają tylko, że na co dzień, nie chodzą w świątecznych strojach. Wracam więc do moich niedowiarków i mówię to co usłyszałem od przewodnika, na co padła odpowiedź tej pani:
- A co on ma powiedzieć innego nam, turystom?

Ta kobieta naprawdę powróciła z tej wycieczki z przekonaniem, że była w jakimś skansenie, gdzie pracują ludzie przebrani za plemieńców, po czym po skończonym dniu pracy wsiadają na ukryty w krzakach odrzutowy skuter wodny i wracają do swoich luksusowych apartamentów w panamskich drapaczach chmur.
fot. Z. P. Wasilewski Panama

(ur. ok. 1635, zm. 25 sierpnia 1688) – sir, walijski bukanier w służbie Karola II, zwany Królem Bukanierów. Początkowo służył w angielskiej Kompanii Zachodnioindyjskiej. Po wykupieniu się, przybył do Port Royal i pnąc się po stopniach kariery, został przywódcą bractwa. Zdobywał i łupił poszczególne miasta kubańskie, a w 1671 przewodził największej wyprawie bukanierów w dziejach, gdy dowodząc eskadrą 28 okrętów i ponad 1800 ludźmi, zdobył Panamę. Wkrótce jednak z większością łupów porzucił bukanierów i czekał na wezwanie króla Karola II do przybycia do Londynu. Początkowo, by załagodzić spór z Hiszpanią, został przez Anglików wtrącony do lochu, wkrótce jednak otrzymał tytuł szlachecki i jako wicegubernator, powrócił na Jamajkę. Od tej pory zaciekle zwalczał bukanierów, aż do swojej naturalnej śmierci w 1688. Pochowany w Port Royal, niestety w 1692 w czasie trzęsienia ziemi i zatopienia miasta jego grób pochłonęło morze.

Pamiątka z tamtych czasów, popiersie króla hiszpańskiego Karola V:

Pozostałość po splądrowanej przez Henryka-rozbójnika Panamie, szczątki katedry, przy której nowożeńcy panamscy fotografują się w romantycznych pozach:

Kawałek murów obronnych jako pomnik przeszłości:

Spotkanie dwóch drapaczy chmur z różnych epok:

A to jest ten właśnie ołtarz uratowany przez bardzo roztropnego księdza przed bardzo okrutnym i cynicznym piratem. Na wieść, że Henry Morgan zbliża się do Panamy, księżulek pomyślał sobie, że pomaluje ten złocony ołtarz czarną farbą i obije kilkoma bardzo wulgarnymi deskami, aby odwrócić uwagę i zniechęcić kleptomana. Udało się…

Ołtarz potężnych rozmiarów, bo ok. 8 metrów u podstawy i 10 metrów wysokości, stoi do dzisiaj na swoim miejscu, pomimo, że Morgana dawno szlag trafił, a jezuita poszedł do pana po zasłużoną nagrodę. Panamczycy mówią, że potomkowie Morgana są nadal aktywni  w Panama City, jako firma adwokacka oraz inwestycyjna, ja jednak w to wątpię, ponieważ czytałem, że Henry Morgan umarł bezdzietny.

Tekst i zdjęcia: Z. P. Wasilewski

Z tego, tak zwanego okresu francuskiego, pozostał w Panamie Cmentarz Francuski jako symboliczny pomnik zmarłych przy budowie kanału. Jest to niewielkie wzgórze, na którym stoi 220 białych krzyży, każdy z nich reprezentuje stu zmarłych ludzi. Zatem rachunek jest prosty – w okresie francuskim oddało życie przy budowie kanału ok 22 000 ludzi!

W 1903 roku Panama proklamuje, przy pomocy Stanów Zjednoczonych, swoją niepodległość od Kolumbii. Stany Zjednoczone za udzielenie pomocy w uzyskaniu niepodległości uzyskują zgodę od nowego rządu panamskiego, na budowę kanału i jego wieczyste zarządzanie, płacąc Panamie 250 00 $ rocznie, oraz zapewniając ochronę militarną nowo powstałemu państwu. Kanał Panamski ostatecznie zostaje ukończony w 1913 roku, a inauguracyjny rejs przez kanał odbywa się 15 sierpnia 1914 roku. Jednak od 1999 roku kontrola Kanału Panamskiego została całkowicie zwrócona rządowi Panamy.

Aby ustawić się w kolejce do przepłynięcia kanału, która czasami może potrwać ok. 24 godzin, należy 2 dni wcześniej dokonać opłatę, karty kredytowe ani czeki nie są brane pod uwagę. Dlatego obecnie, od 2006 roku, trwają prace nad powiększeniem kanału, które mają być zakończone do 2015. Prace te mają na celu podwojenie ilości przepływających przez kanał statków. Przeciętny koszt przepływu przez kanał statku klasy panamax szer 32.3 m, dł 294 m i o zanurzeniu 12 m, wynosi ok 100 000 $. Długość kanału to ok. 80 kilometrów i przeprawa nim trwa ok. 16 godzin. Rocznie przez kanał ten, przepływa ok. 14 000 statków, i dlatego dając on zatrudnienie ok. 10 000 Panamczykom, jest jednym z najważniejszych źródeł dochodu Panamy.

Najniższa w historii opłata za przepłynięcie kanału, została uiszczona przez Richarda Halliburtona i wynosiła  36 centów. Halliburton przepłynął kanał wpław w ciągu 10-ciu dni, między 14 i 23 sierpnia 1928 roku, w towarzystwie snajpera na łódce, gotowego do strzału w kierunku czających się licznie krokodyli. Najwyższą z kolei zanotowaną opłatę za przepłynięcie kanału, uiścił norweski statek pasażerski Norvegian Pearl – 300 000 $ w 2006 roku.
fot. Z. P. Wasilewski Panama

Zobacz również:
- Kanał Panamski – historia

Budowa Kanału Panamskiego, drogi wodnej o długości 77 km, trwała 33 lata (1881-1914), kosztem  życia  blisko 25 tysięcy ludzi, którzy stracili je z powodu malarii, żółtaczki i obsunięć gruntu. Inwestycję tą rozpoczęto z inicjatywy Ferdinanda de Lesseps, który całe  swe życie poświęcił, by rozsławić imię Francji oddając przysługę ludzkości. Powstała spółka Compagnie Universelle du Canal Interoceanique, gromadziła fundusze na największe, jak na tamte czasy, przedsięwzięcie inżynieryjne – La Grande Enterprise.

Pierwszego stycznia 1880 roku, prawie 200 inżynierów i 800 robotników rozpoczęło przygotowania do budowy od strony morza. Wykonano pierwsze pomiary i wiercenia, jednocześnie przygotowując noclegi, szpitale i drogi. Podczas wyrębu dżungli robotnicy umieszczali filary baraków i nogi łóżek szpitalnych w naczyniach z wodą, chcąc się w ten sposób ustrzec przed inwazją mrówek, ale zbiorniki te, sprzyjały wylęganiu się komarów przenoszących malarię i żółtą febrę. Pod koniec 1881 roku zatrudniano już ponad 2000 osób, niestety już w 1982 roku, spośród nich zmarło 20% robotników. Wiadomości o tym nie przekazywano do Francji, by nie zablokować zbiórki pieniędzy. W 1883 roku zmarło kolejnych 1300 osób na żółtą febrę i malarię. W 1885 roku z 17 nowych, młodych inżynierów francuskich zaledwie jeden przeżył pierwszy miesiąc na tejże budowie.

Kierownik budowy Jules Dingler chcąc rozwiać złe pogłoski i udowodnić, że klimat Panamy jest zdrowy, sprowadził na budowę całą swoją rodzinę. Po kilku miesiącach, jednak jego córka zachorowała na żółtą febrę i niedługo zmarła. Dingler nie chciał posłuchać błagań żony i wrócić do Francji. Kilka miesięcy później, jedyne pozostałe przy życiu dziecko, 21-letni syn, zmarł w 3 dni po wystąpieniu objawów żółtej febry. W niedługim czasie zachorował również narzeczony córki państwa Dinglerów… W ten sam sposób, do lata zmarło 48 urzędników przedsiębiorstwa budowy – inżynierowie, lekarze, siostry zakonne i robotnicy chorowali a w szpitalach brakowało łóżek. Reporter „Herald Tribune” S. W. Plume pisał:

“Często siedząc późno w nocy na werandzie, można było zobaczyć, jak kobieta mieszkająca opodal w domu z niewypalanej cegły, wynajmująca pokoje dwóm lub trzem pracownikom zatrudnionym przy budowie kanału, wychodzi z domu i rozgląda się ostrożnie. Potem wraca do domu i wychodzi jeszcze raz, ciągnąc coś za sobą przez próg, przez wąski chodnik i porzuca to na zakurzonej ulicy. Kobieta wraca do domu i już nic, poza falami przypływu, nie zakłóca ciszy nocnej. Robi się nieco jaśniej. Sęp siedzący na dachu katedry leniwie zlatuje i siada na kształcie leżącym na ulicy. Zarysy stają się lepiej widoczne. Podchodzimy, płosząc ptaka, który wraca na swój posterunek na wieży. W półmroku szybko rodzącego się tropikalnego dnia stoimy nad kimś, kto jeszcze wczoraj był człowiekiem, a miesiąc temu pełen optymizmu i nadziei wypływał z portu Le Havre. Dziś jest już tylko martwą ofiarą żółtej febry.Ciągle to samo – grzebać, grzebać, grzebać, dwa, trzy lub cztery pociągi dziennie pełne zwłok. Jeszcze nigdy czegoś takiego nie widziałem. Umierali wszyscy – biali, czarni, bez różnicy”.

Według szacunkowych danych, w 1884 roku chorowało już 40% z 19 000 zatrudnionych. Aż wreszcie w lutym 1889 roku, informacje o zarazie i wzrastające w związku z tym koszty oraz brak dopływu funduszy zewnętrznych, spowodowały upadek dzieła i zaprzestanie budowy.

Po upływie kilku lat prezydent USA Theodore Roosevelt odkupił projekt i w 1904 roku, po uzyskaniu pełnej kontroli USA nad strefą Kanału Panamskiego, rozpoczęto dalsze prace. Zmodyfikowano projekt i zaplanowano przejście przez góry stopniami śluz. W tym czasie raport Komisji do Walki z Żółtą Febrą został już opublikowany, a jego wnioski potwierdzone w terenie przez Williama Gorgasa, któremu udało się opanować żółtą febrę i malarię dzięki zwalczeniu komarów w Hawanie. Pierwszy statek przepłynął 15 sierpnia 1914 roku. W 1930 roku ukończono tamę na rzece Chagres, co pozwoliło uruchamiać wody Jeziora Gatun, jako rezerwę wody umożliwiającej szybkie obniżanie i podwyższanie jej poziomu w śluzach. Od 1914 roku do roku 2002 w sumie 800 000 statków przebyło przez Kanał Panamski, z ładunkiem rocznym ponad 200 milionów ton.

Obecnie Kanał Panamski wraz z płytkimi przybrzeżnymi częściami Zatoki Panamskiej i zatoki Limón, przystosowanymi do przepływania statków, ma długość 81,6 km, w tym 65,2 km które biegnie na lądzie, szerokość 91,5-305 m, głębokość minimum 13,7 m i  3 zespoły dwukierunkowych śluz, z których każda ma 305 m długości i 33,5 m szerokości. Strefa Kanału panamskiego od 1964 była przedmiotem sporu między Panamą i USA, co doprowadzało do serii konfliktów i rokowań. Ostatecznie w 1982 roku zniesiono jurysdykcję USA i strefa Kanału Panamskiego została uznana za integralną część Panamy. Jednak jeszcze w 1989 wybuchł konflikt zbrojny panamsko-amerykański związany z realizacją układu 1977.

Ponieważ handel między Chinami a Ameryką i Europą wciąż wzrasta,  budowane są coraz większe jednostki pływające i powstają zatory statków, stąd część transportu jest kierowana do portów w Kalifornii, Kanadzie i Meksyku, skąd towar transportowany jest dalej koleją. Dlatego tak konieczne jest powiększenie istniejącego Kanału Panamskiego. W 2007 rozpoczęto tą przebudowę, która ma zostać ukończona do 2014, na stulecie istnienia Kanału Panamskiego. Budowa 2 nowych systemów śluz z komorami o wymiarach 427 m długości, 55 m szerokości i 18 m głębokości, oraz trzeciej nitki usprawniającej ruch statków, pochłonie minimum 5-7 mld dolarów. A za to nowym kanałem będą mogły przepływać statki o długości 386 m, szerokości 50 m, głębokości 18 m i wyporności do 150 tys. ton.

Kanał Panamski okupiony życiem tylu robotników (ok. 25 tys istnień ludzkich,) jest jedną z głównych arterii transportowych świata -  dzięki niemu droga statku z Nowego Jorku do San Francisco jest krótsza o 14  500 km,  w stosunku do trasy dookoła Ameryki Południowej.

fot. Z. P. Wasilewski Panama

Zobacz również:
- Kanał Panamski – fotoreportaż z podróży

Rzeka Chagres, Panama. Ponoć w głębi tego zdjęcia widać krokodyli łeb:

Kurka wodna:

Sęp:

Żuraw:

Czapla:

Lądujący pelikan:

Pływająca para pelikanów:

Ptak z zakrzywionym dziobem – żałuję, że nie zabrałem notatnika:

Leniwce:

Pokarm dla leniwców:

Iguana, Panamczycy mówią, że smakuje jak mięso kurze…

Żółw o szmaragdowych oczach:

fot. Z. P. Wasilewski Panama

Dlatego przedstawiam kilka migawek ze starej Panamy, którą obejrzymy przy dźwiękach panamskiej muzyki –   Gallina Fina w wyk. Samy Y Sandra Sandoval. I może tylko jeszcze  jeden udany klip dla porównania, aby udowodnić, że już istnieją związki polsko-panamskie. Bynajmniej na polu artystycznym artysta, nawet największy, zawsze inspiruje się czymś co już wcześniej zaistniało, nieprawdaż?

Leniwy poranek na ławce w parku:

Typowa uliczka na Starówce:

W tych ruinach był pierwszy uniwersytet w Panamie:

Ruch niewąski na wąskich uliczkach:

Typowa uliczka na Starówce czekająca na inwestorów:

Odrestaurowane kamieniczki. A cena apartamentu na Starówce kształtuje się od 300 000 do 500 000 $:

Pałac Bolivara; bohatera co najmniej pięciu krajów w Ameryce Łacińskiej:

Gwardia Prezydencka. Uzbrojeni po zęby komandosi, fajne chłopaki, udało mi się nawet zamienić z nimi kilka słów (tydzień przed moim pobytem w Panamie, była nieudana próba kidnapingu prezydenta Panamy):

Jeszcze raz Simon Bolivar:

Wieżyczki tego kościółka wyłożone są macicą perłową, która w słoneczne dni daje doskonały punkt orientacyjny statkom zawijającym do Panamy. To taka odmiana dziennej latarni morskiej:

Typowy zblazowany turysta po dwóch szklaneczkach mojito z panamą na głowie:

Najlepsze dotychczas mojito na świecie piłem właśnie w Panamie. Najlepszy rum w Panamie nazywa się Abuelo, co znaczy z hiszpańskiego Dziadek. Ten rum jest tak dobry, że nadmierna miłość do Abuelo równa się z pójściem na dziady.
fot. Z. P. Wasilewski Panama